کشور ما بین مدار 25 تا 40 درجه عرض شمالی قرار گرفته است، مناطق جنوبی ایران به مدار رأسالسرطان نزدیک است و تابش آفتاب در هنگام ظهر مستقیم و نزدیک به عمود است و این شرایط کشت و پرورش بسیاری از میوههای گرمسیری را امکانپذیر میکند.
درحالحاضر میوههای گرمسیری، شامل موز، انبه، کنار، چیکو، تمرهندی، نارگیل و پاپایا در مناطق جنوبی کشور پرورش مییابند و در چند سال اخیر افزایش سطح زیرکشت این محصولات در برنامههای توسعه کشور مدنظر قرار گرفته است. با توجه به محدودیت منابع آبی و افت شدید سطح سفرههای زیرزمینی که در اثر تغییر اقلیم و کاهش نزولات جوی حادث شده و خشکی و شوری خاکها را در بخش عظیمی از اراضی کشور به همراه داشته است، بهعنوان مهمترین تهدیدات پیشروی این بخش قلمداد میکنند؛ بنابراین با توجه به اهمیت موضوع تغییر اقلیم بهعنوان عامل تهدیدکننده تولید پایدار در زیربخش باغبانی، کشت گلخانهای محصولات گرمسیری، شامل موز، انبه، پاپایا و آناناس ازجمله سیاستهای معاونت امور باغبانی است.
لطیفیان به کشورهای پیشرو تولیدکننده محصولات گرمسیری در گلخانه اشاره کرد و اظهار داشت: «موز» در پرتقال، استرالیا، ترکیه، تانزانیا، ایتالیا، موروکو و آرژانتین. «انبه» در چین و ژاپن. «پاپایا» در اسپانیا، فلسطین اشغالی، ژاپن، چین، ترکیه و استرالیا. «آناناس» در انگلستان و همچنین در جنوب کلیفرنیا و فلوریدا نیز پس از موفقیت کشت گلخانهای در انگلستان با تقلید از ساختار انگلیسی شروع به کشت گلخانهای کردند. «گواوا» در برزیل و فلوریدا. «دراگونفروت» در جنوب کالیفرنیا و جنوی چین و فلوریدا. «پشنفروت» در برزیل، اکوادور، اندونزی، کلمبیا، کنیا و اوگاندا بیشترین میزان تولید محصول میوههای گرمسیری در گلخانه را دارا هستند. وی با بیان اهمیت تولید محصولات جدید در شرایط گلخانه اذعان داشت: ازجمله دلایل اهمیت تولید محصولات جدید در شرایط گلخانه عبارتند از: افزایش ضریب اقتصادی واحدهای تولید با ایجاد تنوع کشت (کاهش هزینههای تولید). اشتغالزایی جدید. کمک به کاهش واردات برخی از میوههای گرمسیری و مرطوب (آناناس، انبه و...). صرفهجویی در مصرف آب. کاهش ریسک تولید محصول در فضای باز. تولید محصول با ارزش افزوده بالاتر. افزایش کمی و کیفی محصول.
زودرس کردن میوهها و تولید در خارج از فصل. تولید محصول سالم. تولید محصول با ضریب کیفی بالا بهعنوان میوههای صادراتی. تنظیم بازار میوه و برقراری تناسب بین میزان عرضه و تقاضا و تأمین نیاز داخلی. مدیرکل دفتر امور میوههای گرمسیری و نیمهگرمسیری همچنین درباره اهمیت تولید محصولات جدید در فضای باز گفت: ایجاد درآمد اشتغالزایی. کمک به کاهش واردات میوههای گرمسیری و خروج ارز. تأمین نیاز داخل کشور. دارای ارزش غذایی و دارویی بالا. کاربردهای چند منظوره این گیاهان. متحمل به شرایط خشکی، شوری و نامساعد شرایط محیطی. قابلیت تولید فرآوردههایی با ارزشافزوده بالا از میوه و بیومس گیاهی و دارای عملکرد بالا درختان گرمسیری از دلایل اهمیت تولید محصولات جدید در فضای باز است.
لطیفیان در ادامه به پتانسیلهای موجود در کشور برای کشت میوههای گرمسیری در گلخانه اشاره و عنوان کرد: وجود فارغالتحصیلان جوان و آماده بهکار بهویژه فارغالتحصیلان رشتههای کشاورزی. وجود تنوع اقلیمی و مناطق مستعد پرورش این محصولات در کشور. وجود سابقه در زمینه کشت محصولات گلخانهای در کشور و وجود پتانسیل لازم در بازار محصولات باغبانی از لحاظ داخلی و کشورهای همسایه و عملکرد بالا در محصولات گرمسیری از ظرفیتهای موجود برای کشت میوههای گرمسیری در گلخانهها است. وی با اشاره به مزایای تولید در گلخانه گفت: افزایش درآمدزایی در واحدهای گلخانهای با ایجاد تنوع کشت. تثبیت اشتغال مولد. افزایش بهرهوری در کشتهای گلخانهای از طریق کاهش مصرف آب، افزایش کمی و کیفی تولید.
افزایش تولید محصولات سالم. ایجاد تنوع در تولیدات و تأمین نیاز داخلی. افزایش تولید (بهواسطه افزایش عملکرد) و افزایش صادرات از طریق تأمین نیاز بازارهای جهانی از مزایای تولید در گلخانه محسوب میشود. مدیرکل دفتر امور میوههای گرمسیری و نیمهگرمسیری در ادامه به وضعیت واردات موز به کشور اشاره کرد و گفت: موز یکی از اقلام مهم وارداتی بوده که بهدلیل عدم تکافوی تولید داخلی سالانه مقادیر قابلتوجهی ارز صرف واردات آن میشود. براساس آمار رسمی سایت بازرگانی در سال 97 میزان واردات موز 35 هزار و 761 تن و به ارزش 12میلیون و 516 هزار و 656 ریال است. براساس محاسبات صورت گرفته، هزینه سالانه برای تجهیز و پرورش موز در شرایط گلخانهای در سطح یکهکتار (کاشت، داشت و برداشت) 11میلیون و 437 هزار ریال برآورد شده است. اگر معادل هزینه واردات محصول یاد شده صرف تجهیز و پرورش موز در گلخانه شود، علاوهبر اشتغالزایی ششهزار و 250 نفر بهصورت دائم، درآمدی برابر 13میلیون و 133 هزار و 228 ریال از تولید موز حاصل میشود که این درآمد میتواند باعث جلوگیری از خروج 2/616572 میلیون ریال اعتبار از کشور در قبال وارات محصول شود. لطیفیان درباره توسعه موز در فضای باز نیز اظهار داشت: براساس محاسبات انجام گرفته، هزینه احداث یکهکتار باغ موز در فضای باز 200 میلیون ریال برآورد شده است. اگر معادل هزینه واردات محصول یاد شده صرف احداث باغ موز شود، علاوهبر اشتغالزایی (با توجه به هر هکتار سهنفر)، معادل 62هزار و 583 هکتار باغ موز نیز میتوان احداث کرد. با توجه به اینکه متوسط عملکرد موز در هر هکتار 30 تن است و از طرفی با احتساب قیمت هر کیلوگرم موز 100 هزار ریال در سال جاری، توسعه باغهای موز در کشور از نظر اقتصادی توجیهپذیر است.
وی درباره وضعیت واردات انبه به کشور گفت: با توجه به اینکه بیش از 90 درصد انبه تولیدی کشور در مرحله نارسی برداشت شده و برای تهیه ترشی مورد استفاده قرار میگیرد و قسمت اعظم ترشی تولیدی به کشورهای حاشیه خلیجفارس ارسال میشود؛ لذا برای تأمین مصرف تازهخوری این محصول در داخل کشور و همچنین برای تأمین نیاز داخلی، سالانه مقادیر قابلتوجهی میوه رسیده وارد میشود. براساس آمار رسمی سایت بازرگانی در سال 97 میزان واردات انبه 17هزار و 155 تن و به ارزش 516 میلیون و 381 هزار ریال است. برهمین اساس هزینه سالانه برای تجهیز و پرورش گلخانهای یکهکتار (کاشت، داشت و برداشت) انبه، 12 میلیون و 130 هزار ریال برآورد شده است. اگر هزینه واردات صرف تجهیز و پرورش محصول گلخانهای انبه شود؛ علاوهبر اشتغالزایی 250 نفر بهصورت دائم، به درآمدی برابر 615 میلیون و 697 هزار ریال منتهی میشود که معادل 2/1 برابر ارزش واردات انبه در سال 97 است.
مدیرکل دفتر امور میوههای گرمسیری و نیمهگرمسیری درباره توسعه انبه در فضای باز نیز اظهار داشت: با توجه به اینکه هزینه احداث یک هکتار باغ انبه 85 میلیون ریال برآورد شده است، اگر معادل هزینه واردات این محصول صرف احداث باغ شود، علاوهبر اشتغالزایی، (دو نفر برای یک هکتار) سطحی معادل ششهزار و 75 هکتار باغ انبه نیز میتوان احداث کرد. با توجه به اینکه متوسط عملکرد انبه در هر هکتار 13 تن است و از طرفی با احتساب قیمت هر کیلوگرم انبه250 هزار ریال در سال جاری، توسعه باغهای انبه در کشور از نظر اقتصادی توجیهپذیر است. لطیفیان ادامه داد: براساس آمار رسمی سایت بازرگانی در سال 97 میزان واردات آناناس ششهزار و 962 تن به ارزش 266میلیون و 518 هزار ریال است. برهمین اساس هزینه سالانه برای تجهیز و پرورش گلخانهای یکهکتار (کاشت، داشت و برداشت) آناناس، 13میلیون و 286 هزار ریال برآورد شده است. اگر هزینه واردات فوق صرف تجهیز و پرورش گلخانهای محصول آناناس شود علاوهبر اشتغالزایی 120 نفر بهصورت دائم، به درآمدی برابر 501 میلیون و486 هزار ریال منتهی میشود که معادل 9/1 برابر ارزش واردات آناناس در سال 97 است. وی گفت: براساس آمار رسمی سایت بازرگانی در سال 96 میزان واردات پاپایا 9/45 تن به ارزش 6/3598 میلیون ریال است. برهمین اساس هزینه سالانه برای تجهیز و پرورش گلخانهای یکهکتار (کاشت، داشت و برداشت) پاپایا در همین سال، 12میلیون و 368 هزار ریال برآورد شده است. اگر هزینه واردات صرف تجهیز و پرورش محصول گلخانهای پاپایا شود به درآمدی برابر 509 میلیون و 196 هزار و دو ریال منتهی میشود که چندین برابر ارزش واردات پاپایا در سال 97 است. مدیرکل دفتر امور میوههای گرمسیری و نیمهگرمسیری درباره توسعه پاپایا در فضای باز نیز اذعان داشت: با توجه به اینکه هزینه احداث یکهکتار باغ پاپایا در سال1397، 90 میلیون ریال برآورد شده است، اگر معادل هزینه واردات این محصول صرف احداث باغ شود؛ علاوهبر اشتغالزایی معادل 40 هکتار باغ پاپایا نیز میتوان احداث کرد. با توجه به اینکه متوسط عملکرد پاپایا در هر هکتار 11تن است و از طرفی با احتساب قیمت هر کیلوگرم پاپایا300 هزار ریال در سال جاری، توسعه باغهای پاپایا در کشور از نظر اقتصادی توجیهپذیر است. در پایان برای رسیدن به تولید برابر با میزان واردات محصولات گرمسیری در سال 97 (59 هزار و 924 تن) بهصورت گلخانهای، به اعتباری معادل 983 میلیون و 173 هزار و یک ریال نیاز بود و از طرفی ارزش واردات محصولات در سال 97 برابر 133 میلیون و 31 هزار و 54 ریال بوده که با اجرای این طرح میتوان 347 میلیون و 423 هزار ریال از خروج ارز جلوگیری کرد. از طرفی با توجه به استعداد مناطق جنوبی برای پرورش محصولات گرمسیری اگر اعتبار مصرف شده برای واردات محصولات گفته شده (موز، انبه و پاپایا) در جهت احداث باغ این محصولات در فضای باز استفاده شود؛ علاوهبر اشتغالزایی، محرومیتزدایی و جلوگیری از خروج ارز از نظر اقتصادی نیز توجیهپذیر خواهد بود.
